«تأثیر اربعین بر امنیت غرب آسیا با توجه به نقش سردار شهید حاج قاسم سلیمانی»

یادداشت: پیمان حسنی/ کارشناسی ارشد دیپلماسی و سازمان‌های بین‌المللی دانشکده روابط بین‌الملل وزارت امور خارجه

«تأثیر اربعین بر امنیت غرب آسیا با توجه به نقش سردار شهید حاج قاسم سلیمانی»

رسانه‌های عبری- عربی و بعضاً برخی رسانه‌های غربی همواره در تلاش بودند تا با بازنمایی این رویداد به مثابه تهدیدی برای صلح و امنیت جهانی از سوی ظرفیت‌ها و توان‌مندی‌های بالفعل و بالقوه شیعیان منطقه، در راستای شیعه‌هراسی و شیعه‌ستیزی و در واقع، ایران‌هراسی اقدام کنند. این در حالی است که این رویداد، در وجه سیاسی آن، مسالمت‌آمیز و خشونت‌پرهیز است و عمدتاً صبغه‌ای بازدارنده و مردمی دارد و فاقد ویژگی‌های تهاجمی است.

مقدمه
نهضت سیدالشهداء و قیام تاریخی عاشورا، اگرچه در تاریخ بشر حادثه‌ای سراسر غم و اندوه است، با این حال، برگ زرینی در کارنامه شیعه به شمار می‌رود. چراکه اکنون پس از گذشت قرن‌ها، این اتفاق اندوهناک، همواره در نزد مسلمانان مخصوصاً شیعیان ارزش ویژه‌ای دارد. شیخ طوسی در کتاب گران‌سنگ مصباح المتهجد خود که حاصل گزینش دقیق و انتخاب معقول وی از روایات فراوان درباره تقویم شیعه است، ذیل بیستم ماه «صفر» می‌نویسد: «روز 20 صفر زمانی است که حرم امام حسین (ع) (کاروان اسراء)، از شام به مدینه مراجعت کردند و روزی است که جابر بن عبدالله بن حرام انصاری، صحابی رسول خدا (ص)، از مدینه به کربلا رسید تا به زیارت قبر امام حسین (ع) بشتابد و او نخستین کسی است از مردمان که قبر آن حضرت را زیارت کرد».
در گذشته، برخی محبان اهل بیت (علیهم السلام) از نجف با پای پياده در ايام محرم و صفر به کربلا می‌رفتند، اما اين نهضت چندان فراگير نبود. پس از سقوط رژیم بعث و برداشته‌شدن محدوديت برای زيارت و مراسم عزاداری حسينی، پياده‌روی به سمت کربلا برای حضور در مراسم اربعين جايگاه ويژه‌ای يافت و به مرور بر تعداد افرادی که در آن حضور می‌يافتند، افزوده شد. به‌طوری که تا قبل از همه‌گیری بیماری منحوس کرونا، شمار زوار به چند ده میلیون می‌رسید. راه‌پیمایی اربعین، همایشی عظیم است که به ویژه، پس از تصرف موصل توسط داعش و بروز فتنه آن در عراق، در سال ۲۰۱۳ م.، بر تعداد مشارکت‌کنندگان در آن افزوده شد. در اين پیاده‌روی غیر از شیعیان گروه‌هایی از اهل ‌سنت، مسیحی، ایزدی و دیگر آیین‌ها هم حضور دارند.

پیاده‌روی اربعین و ابعاد سیاسی-امنیتی آن
ظرفیت‌های بی‌نظیر این جنبش برای قدرت‌نمایی نرم و ایجاد بازدارندگی در برابر بالفعل‌شدن تهدیدات بالقوه، از این طریق است. این راهپیمایی عظیم، بیانگر این حقیقت است که جامعه اسلامی ظرفیت آن را دارد که متأثر از فرهنگ عاشورایی و نهضت امام حسین (ع) و با حضور آگاهانه و عاشقانه میلیون‌ها محب اهل بیت در یک راه‌پیمایی مسالمت‌آمیز، غیردولتی، داوطلبانه و «شهادت‌طلبانه»، همزمان به تولید قدرت، هویت و امنیت در بعد نرم و در حجم انبوه بپردازد. این رویداد بی‌نظیر، احیاکننده و تحکیم‌بخش وحدت و همبستگی اجتماعی– مدنی در میان جامعه شیعی است. در دهه‌های اخیر، دشمنان جهان اسلام و از جمله تکفیری‌ها، بسیار تلاش کردند نه تنها میان اهل تسنن و محبان اهل بیت (علیهم السلام)، بلکه در میان خود محبان اهل بیت (علیهم السلام) نیز به تولید تفرقه، اختلاف و عناد و دشمنی بپردازند؛ به گونه‌ای که بعضاً پیروان مراجع دینی گوناگون و گرایش‌های مختلف سیاسی در جهان تشیع، دچار اختلاف و چنددستگی درون‌مذهبی و خرده‌گفتمانی شوند. راه‌پیمایی اربعین توانست محبان اهل بیت (علیهم السلام) سراسر جهان را در چارچوب نوعی وحدت ایمانی و آئینی، گرد هم آورد و هویت مشترک آن‌ها را یادآوری و بازنمایی کند.
علاوه‌بر این، ظرفیت مهم و راهبردی راه‌پیمایی عظیم اربعین را می‌توان احیای عمق راهبردی جمهوری اسلامی ایران در ابعاد معنوی و اجتماعی در سطح منطقه‌ای دانست. در حقیقت، وقوع جنگ‌های داخلی در سوریه و عراق، جمهوری اسلامی ایران را با فرسایش عمق راهبردی خود در سطح منطقه‌ای و به ویژه در قبال رژیم منحوس صهیونیستی مواجه کرد. در برابر این روند، راه‌پیمایی اربعین به منزله نوعی بازنمایی و بازتولید عمق راهبردی جمهوری اسلامی در بعد نرم و در سطوح اجتماعی و معنوی به شمار می‌رود.
بی‌شک، چنانچه در برآورد عمق راهبردی و سرمایه‌گذاری برای تعمیق آن، به جای مرزهای سرزمینی بر مرزهای اعتقادی و ایمانی تأکید شود، فرهنگ عاشورا و مناسک و آئین‌های برآمده از آن بهترین محمل و بستر برای تحقق و تأمین این هدف است. در چارچوب دوگانه قدرت سخت/ قدرت نرم نیز در بسیاری از عرصه‌ها و آوردگاه‌ها، به هنگام تضعیف یا کسری قدرت سخت، قدرت نرم این ظرفیت را دارد که خلأ به وجود آمده را پوشش داده و حتی دستاوردها و نتایج بیشتری را به ارمغان آورد. این نکته در خصوص عمق راهبردی هر نظام سیاسی نیز صادق است. از این رو، راه‌پیمایی اربعین حسینی می‌تواند واجد این سطح از ظرفیت راهبردی برای جمهوری اسلامی ایران نیز باشد.
تهدیدات امنیتی احتمالی راهپیمایی اربعین
یکی از مهم‌ترین استراتژی‌های دشمنان جمهوری اسلامی و به ویژه تکفیری‌ها، تبدیل مزیت‌های راهبردی جهان اسلام به نقاط ضعف و آسیب‌پذیری آن‌ است. امکان بهره‌برداری دشمن از این رویداد در جهت تفرقه‌افکنی میان شیعیان و اهل سنت و تعمیق شکاف میان آن‌ها یکی از تهدیدات جدی امنیتی این رویدار عظیم است. مقابله با این توطئه نیازمند مراقبت و پاسداری از اصالت و ماهیت وحدت‌گرا و تهدیدزدای این مراسم است. در واقع، این مراسم می‌بایست ضمن اینکه از تحرکات و اعمال خرافی و منافی اهداف و مقاصد فرهنگ عاشورا و حماسه حسینی، پیراسته و به دور باشد، شایسته است تا همچنان ویژگی وحدت‌گرا و تفرقه‌ستیز خود را نه تنها در میان محبان اهل بیت (علیهم السلام) بلکه در سطح جهان اسلام و میان شیعیان و اهل تسنن حفظ کند. گرایش‌های وهابی و تکفیری همواره به دنبال آن بوده‌اند تا از هر رویداد یا صحنه نامعقول و خرافی یا وحدت‌ستیز در این مراسم بهره‌برداری کرده و از آن در راستای تعمیق شیعه‌هراسی و شیعه‌ستیزی در سطح جهان اسلام و بلکه در سطح افکار عمومی جهانی استفاده کرده و از این طریق، ارزش‌های راهبردی این جنبش نیرومند اجتماعی را به محاق ببرند.
رسانه‌های عبری- عربی و بعضاً برخی رسانه‌های غربی همواره در تلاش بودند تا با بازنمایی این رویداد به مثابه تهدیدی برای صلح و امنیت جهانی از سوی ظرفیت‌ها و توان‌مندی‌های بالفعل و بالقوه شیعیان منطقه، در راستای شیعه‌هراسی و شیعه‌ستیزی و در واقع، ایران‌هراسی اقدام کنند. این در حالی است که این رویداد، در وجه سیاسی آن، مسالمت‌آمیز و خشونت‌پرهیز است و عمدتاً صبغه‌ای بازدارنده و مردمی دارد و فاقد ویژگی‌های تهاجمی است.

نقش راهپیمایی اربعین در امنیت غرب آسیا
همانطوری که اشاره شد، این پدیده بدون تردید خصلتی مردمی، اجتماعی و داوطلبانه دارد و در برابر حضور مردمی هیچ قدرتی تاب مقاومت و رویارویی را ندارد؛ کما اینکه داعش نیز که پیش از این تهدید به مقابله سخت‌افزاری و تروریستی با این راه‌پیمایی کرده بود، در عمل و در مواجهه با عظمت این رویداد ناتوان و مقهور شد و علی‌رغم تحرکات نافرجام، نتوانست آن را ناامن کند. سردار شهید حاج قاسم سلیمانی در این راستا، نقلی دارند که مؤید همین نکته است. به بیان ایشان: «قدرت‌نمایی شیعه در پیاده‌روی اربعین، بیش از رژه مسلحانه‌ای است که هواپیماها، تانک‌ها و توپ‌ها را که همه به حق هم هست، می‌توانند به نمایش بگذارند».
این مواجهه و رویارویی نرم، وجه دیگری هم دارد و آن همانا، مواجهه گفتمانی این حرکت باشکوه با گفتمان تروریسم تکفیری و انتحاری است. در واقع، تروریسم انتحاری این گروه‌ها، نوعی چالش گفتمانی با آموزه شهادت‌طلبی در اسلام و مذهب تشیع به شمار می‌رفت که می‌توانست چهره آن را در منظر بشریت خدشه‌دار نماید، اما راه‌پیمایان اربعین حسینی، جلوه حقیقی شهادت‌طلبی را به نمایش گذاردند. به این معنا، راه‌پیمایی اربعین، احیای حقیقت شهادت‌طلبی در فرهنگ شیعی، به عنوان مهم‌ترین مزیت راهبردی اسلام در برابر تلاش گروه‌های تکفیری برای مصادره گفتمانی این مفهوم بود. بی‌شک، نقش سردار شهید حاج قاسم سلیمانی، در تأمین امنیت چنین راهپیمایی عظیم و بین‌المللی، غیرقابل انکار است.

مختصات محیط امنیتی پیرامون جمهوری اسلامی ایران
جمهوری اسلامی ایران به دلیل شکل‌گیری محیط امنیتی پیرامونی‌اش از مجموعه‌های امنیتی غرب آسیا، خلیج‌فارس، آسیای میانه و نیز مجموعه امنیتی شرق، همواره با مخاطرات جدی امنیتی مواجه است. این کشور به دلیل جایگاه بی‌نظیر ژئوپلتیک و ژئواستراتژیک در محیط پیرامونی خود با چالش‌ها و مشکلات متعدد و متداومی روبه‌رو بوده است که این مشکلات در تمام حوزه‌های این محیط امنیتی دائماً در حال بازتولید است؛ به‌گونه‌ای که این کشور هنوز نتوانسته است در هیچ‌کدام از این حوزه‌ها شاهد شکل‌گیری چارچوب امنیتی پایدار و مطلوب و ثباتی مورد توافق باشد. اگرچه در گذشته چالش‌های امنیتی ایران در محیط پیرامونی طیفی از اتفاقات مختلف از ناامنی‌های مرزی و بی‌ثباتی‌های موقت گرفته تا حملات و جنگ‌های طولانی‌مدت نظامی را شامل می‌شد، بااین‌حال در حال حاضر نیز همان مشکلات در قالب‌های جدید تجلی‌یافته‌اند. «تروریسم و افراط‌گرایی»، «دولت‌های ضعیف و بحران اقتدار» و نیز «مداخلات قدرت‌های فرامنطقه‌ای»، سه چالش امنیتی اصلی در محیط پیرامونی جمهوری اسلامی ایران به شمار می‌روند. لذا، رویکرد جمهوری اسلامی ایران در محیط پیرامونی خود بر اساس الگوی امنیتی مبتنی بر همکاری و مشارکت قرار دارد. طبق این رویکرد، مشارکت جدی تمامی کشورهای منطقه در سازمان دهی ساختار امنیتی موثر در اولویت قرار دارد. از طرفی، حضور قدرت های فرامنطقه‌ای در این منطقه همواره نفی شده و چنین حضوری در راستای افزایش تنش‌ها و تعارضات منطقه‌ای در نظر گرفته می‌شود. رویکردهای جمهوری اسلامی چنانچه مورد توجه و اهتمام کشورهای منطقه قرار گیرد، منجر به شکل گیری نظام امنیتی پایداری در منطقه خواهد شد.

نقش سردار شهید حاج قاسم سلیمانی در امنیت غرب آسیا
شکل گیری و گسترش تروریسم در منطقه، یک جریان ضد بیداری اسلامی است که با تحریک تعصبات مذهبی و ایدئولوژیکی همراه است. همین عامل به عنوان بهانه ای برای کشورها و قدرت های فرامنطقه‌ای که در راس آن‌ها ایالات متحده قرار دارد، برای حضور نظامی در منطقه به شمار می رود. ایالات متحده در این راستا، در حال پیروی از رویکرد هرج و مرج خلاق در منطقه است که بتواند به صورت موثری مسئله را تحت کنترل خود در آورد. در مقابل، رویکرد جمهوری اسلامی ایران، رویکرد آشوب سازنده در جهت حفظ و تقویت ثبات در منطقه است. این در حالی است که در هسته مرکزی منظومه فکری سردار شهید، دیپلماسی مقاومت مبتنی بر شبکه‌سازی رسمی و غیر رسمی، قرار دارد. ایشان در راستای تحقق اصول برگرفته‌شده از اسلام شیعی، اولویت خود را به مسئله دفاع از مظلوم اختصاص داده بودند که مردمان فلسطین، لبنان، سوریه، عراق و یمن در این منطقه مثال بارز این مسئله است.
علاوه‌بر این، وجود رژیم صهیونیستی در منطقه، باعث شد تا جمهوری اسلامی ایران و برخی کشورهای منطقه بتوانند در جهت گسترش ارتباطات منطقه‌ای مخصوصاً در قالب غیررسمی مانند گروه‌های مقاومت حرکت کنند. در حقیقت تلاش این رژیم برای ضربه زدن به جمهوری اسلامی و ممانعت از گسترش آرمان‌های انقلاب اسلامی به کشورهای منطقه از یک سو و تهدید جدی منافع و موجودیت رژیم صهیونیستی متعاقب گسترش حضور ایران در منطقه از یک سوی دیگر، باعث شد تا این رژیم، از گزینه نظامی و اقدامات ضدامنیتی برای برهم زدن امنیت و توازن در منطقه استفاده کند.
از جمله مهم‌ترین دستاوردهای سردار شهید سلیمانی، شکل‌گیری نیروی مردمی در کنار قوای نظامی بود. با این کاربست روش، نیروهای مردمی توانستند به سرعت میدان را به دست گرفته و با شکست قوای داعش، محور مقاومت را تثبیت کنند. این شبکه‌سازی گسترده توانست با درایت سردار شهید، ماشین جنگی داعش را از متوقف کند. در این راستا، از آنجایی که رژیم صهیونیستی با قدرت لابی در آمریکا و نفوذ در سطوح عالی کشورهای اروپایی، علیرغم تاکیدات مکرر شورای امنیت سازمان ملل، همچنان به اقدامات ضدانسانی خود در فلسطین و لبنان ادامه می دهد. لذا استفاده از بسیج مردمی در قالب گروه‌های مقاومت می‌تواند ضربه بیشتری را به پیکره این رژیم وارد سازد. نکته مهم این است که شهید سلیمانی در طول مدت فرماندهی نیروی قدس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، توانست شبکه سازی منسجم و گسترده‌ای را در جهت وحدت بیشتر اقوام موجود در این کشورها برای مقابله با رژیم صهیونیستی و ایالات متحده در منطقه ‌ایجاد کند.
فرماندهی نیروی قدس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، فرصتی را برای شهید سلیمانی فراهم کرد تا تجربیات جدیدی کسب کند. ایشان در این دوران علاوه بر آشنایی با زوایای مختلف جریان مقاومت در منطقه، به لحاظ هوشمندی و توان فرماندهی و مدیریتی که از آن برخوردار بود به سرعت توانست در این عرصه کارساز و تأثیرگذار شود. جنگ ۳۳ روزه در لبنان و آشنایی با جریان مقاومت در فلسطین، باعث ارتقای تراز فرماندهی ایشان شد و زمانی که جریان ضدانسانی داعش، چهره پلید خود را در عراق و سوریه نشان داد، اوج درخشش سردار سلیمانی نیز در مقابله میدانی با این جریان پلید و سرانجام برچیده شدن آن نشان داده شد.

جمع‌بندی
با عنایت به مطالب پیش گفته، این نتیجه را می‌توان گرفت که راهپیمایی عظیم و شکوه‌مند اربعین که هر ساله بیش‌ از پیش نمایان‌تر می‌شود، ضمن اینکه ظرفیت‌های راهبردی مهمی برای کشورهای منطقه از جمله جمهوری اسلامی دارد، تهدیدات متعدد و جدی نیز بر سر آن وجود دارد. در این میان، سردار شهید سلیمانی، به عنوان فرمانده نیروی قدس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، نقشی محوری و مرکزی را در تأمین امنیت این منطقه ایفا می‌کرد. بزرگ‌ترین و جدی‌ترین تهدیدی که در سال‌های اخیر، ناشی از اقدامات ضدامنیتی رژیم صهیونیستی و برخی کشورهای منطقه و در رأس آن ایالات متحده، علیه جمهوری اسلامی و به تبع شیعیان به کار گرفتند، حمایت از تولد و گسترش داعش بود. سردار شهید، با بسیج و اتحاد نیروهای مردمی، توانست به سرعت میدان را به دست گرفته و با شکست قوای داعش، محور مقاومت را تثبیت کنند. این شبکه‌سازی گسترده توانست با درایت سردار شهید، ماشین جنگی داعش را از متوقف کند. ضمن اینکه فرماندهی نیروی قدس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، فرصتی را برای شهید سلیمانی فراهم کرد تا تجربیات جدیدی کسب کند. ایشان در این دوران علاوه بر آشنایی با زوایای مختلف جریان مقاومت در منطقه، به لحاظ هوشمندی و توان فرماندهی و مدیریتی که از آن برخوردار بود به سرعت توانست در این عرصه کارساز و تأثیرگذار شود.

 

شرکت در فراخوان کنگره ملی شعر سردار سربداران