نیاز جدی به پژوهش های بنیادین در تبیین مکتب حاج قاسم

حسن علایی؛ دبیر اجرایی دومین دوره دوسالانه انتخاب آثار برتر پژوهشی دفاع مقدس و مقاومت:

نیاز جدی به پژوهش های بنیادین در تبیین مکتب حاج قاسم

من معتقدم و بارها به دوستان هم گفتم که شهید سلیمانی یکی از رویش‌های بلند انقلاب اسلامی است. اگر شما کشورهایی را در نظر بگیرید که فقط یک شهید سلیمانی داشته باشند، به دنیا فخر می‌فروشند. ما در کنار بزرگانی که در عرصه‌ مسائل نظامی و امنیتی داشتیم، چنین مردی هم در استراتژی‌های مهم جهانی داشتیم که فوق‌العاده بود و باعث فخر و مباهات مکتب تشیع و اسلام شد.

حسن علایی؛ فعال دبیر اجرایی دومین دوره دوسالانه انتخاب آثار برتر پژوهشی دفاع مقدس و مقاومت (جایزه شهید حاج قاسم سلیمانی) از فلسفه راه اندازی این همایش و چرایی نام گذاری آن به اسم شهید سلیمانی می گوید.
به‌عنوان سؤال اول، کلیتی از دوسالانه و علت و وجه نام‌گذاری آن به نام شهید سلیمانی بفرمایید.
در حوزه‌ دفاع مقدس و مقاومت در سطح کشور، جوایز متعددی اهدا می‌شود و ژانرها و سبک‌های مختلفی را مورد ارزیابی و داوری قرار می‌دهند؛ اما در این دوسالانه که سال آینده دومین دوره‌ آن برگزار خواهد شد، ما صرفاً آثار پژوهشی را مورد ارزیابی و داوری قرار می‌دهیم. این حرکت از سال 1398 با این عنوان آغاز شد.
متأسفانه در حوزه‌ ادبیات و فرهنگ دفاع مقدس، جایگاه کارهای پژوهشی مقداری کم‌رنگ بود. به همین خاطر، مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس که از پیش‌قراولان این عرصه است، در بُعد پژوهشی و تاریخ‌نگاری فعالیتش را از سال 1360 شروع کرد و با تدبیر فرمانده کل سپاه حدود دویست راوی جنگ در جبهه‌‌های جنگ و دفاع مقدس در کنار فرماندهان قرار گرفتند و اقدام به مستندنگاری تاریخ جنگ کردند که محصولش دفاتر راوی و گزارش عملیات‌هاست. ماحصل کار راویان جنگ، آثار منحصربه‌فردی مثل کتاب‌های روزشمار و کتاب‌های نبردی شد که در حوزه‌ پژوهش دفاع مقدس تولید شده است. این کارها این مرکز را پیش‌قراول مراکز‌ پژوهشی و تحقیقاتی دفاع مقدس تبدیل کرده است. 
خاستگاه همه‌ ژانرهایی که در بحث دفاع مقدس و مقاومت وجود دارد، کارهای پژوهشی و تحقیقاتی است؛ یعنی باید ابتدا در مورد دفاع مقدس و مقاومت پژوهش و تحقیق انجام شود، تا خاطره‌نویس خاطره بنویسد، داستان‌نویس داستان بنویسد و فیلم‌ساز و مستندساز فیلم و مستند بسازند. ما هر چقدر به دامنه‌ تحقیق و پژوهش بپردازیم، سایر سبک‌ها از قوت بیشتری برخوردار می‌شوند. در چند سال اخیر، دست‌اندرکاران مرکز به این صرافت افتادند که ما باید پژوهش در حوزه‌ دفاع مقدس را به گفتمان تبدیل کنیم؛ یعنی پژوهشگران و نویسندگان و کسانی که دست‌اندرکار حوزه‌ دفاع مقدس و مقاومت هستند، باید به مسائل پژوهشی و تحقیقی جدی‌تر نگاه کنند. به‌خاطر همین، تصمیم گرفته شد که ضمن هماهنگی با بنیاد حفظ آثار و ارزش‌های دفاع مقدس، ما بتوانیم سردمدار برگزاری جشنواره‌ انتخاب آثار پژوهشی باشیم. به این منظور، شورای سیاست‌گذاری تشکیل شد و بر اساس اساسنامه‌، آیین‌نامه‌ اجرایی فراهم شد و در سال 1398 بحث دوسالا‌نه‌ انتخاب آثار برتر پژوهشی در حوزه‌ دفاع مقدس و مقاومت کلید خورد. 
سال 98 که این قضیه اتفاق افتاد، دوستان در شورای سیاست‌گذاری صلاح دیدند که با توجه به نقش بالنده‌ شهید سلیمانی در بحث دفاع مقدس و مقاومت، اسم این اتفاق فرهنگی را جایزه‌ شهید سلیمانی بگذارند. بعد از اینکه در سال 98 فراخوان داده شد، در سال 1399 آثار مکتوب اعم از کتاب و رساله‌های دکتری جمع‌آوری شد و بعد از ارزیابی در چهارده بهمن سال 1399 ما توانستیم اولین دوره را با حضور سرلشکر باقری برگزار کنیم؛ بنابراین، دوسالانه‌ جایزه‌ شهید حاج‌قاسم سلیمانی ناظر بر انتخاب آثار برتر پژوهشی دفاع مقدس و مقاومت مربوط به ایشان است.
آثاری هم هست که از خارج از کشور به دست شما برسد؟
بله، مؤسسات انتشاراتی در خارج از کشور پژوهش‌هایی در مورد دفاع مقدس خصوصاً مقاومت انجام دادند. ما در دوره اول و دوم، نُه موضوع را در فراخوان‌ اعلام کردیم که شامل نظامی، امنیتی، سیاسی،‌ فرهنگی،‌ اجتماعی، حقوقی،‌ بین‌الملل، تاریخی و اقتصادی است. یکی از سرفصل‌های آن نُه موضوع، بین‌الملل است. پژوهشگرهایی که در خارج از کشور در مورد دفاع مقدس یا جبهه‌ مقاومت کار کردند، آثارشان را برای گروه بین‌الملل ما می‌فرستند و این گروه هم آثارشان و هم مراکزی که این کارها را دنبال می‌کنند، مورد ارزیابی قرار می‌دهند و از آن‌ها تجلیل می‌شود.
منظورتان این است که رصد می‌کنید؟
نه، فراخوان می‌دهیم و در گروه داوری بررسی می‌شود و با شاخص‌‌ها و نگاهی که ما به دفاع مقدس و مقاومت داریم، داورها نمره می‌دهند؛ چون بعضی از پژوهش‌ها در قالب کتاب منتشر نمی‌شود، اما پژوهش‌های اصیلی است؛ حتی بعضاً تبدیل به فناوری می‌شود، ولی در قالب کتاب نیست. ما طی فراخوان و مکاتبه‌ای که با این مراکز خواهیم داشت، این را هم مدنظر داریم که آن‌ها را مورد ارزیابی و داوری قرار دهیم، ان‌شاءاللّه.
آیا در مورد شخصیت سردار و عملیات‌هایی که ایشان راهبری کردند و در آن حضور داشتند، فراخوان دادید؟ در واقع، پیگیر هستید که اطلاعات و پژوهش جمع‌آوری شود؟
نگاه ما به مقاومت در ادامه‌ دفاع مقدس است؛ یعنی ما مقاومت و بحث مدافعان حرم را از برکات دفاع مقدس می‌دانیم. سردار شهید حاج‌قاسم سلیمانی می‌گفت دفاع مقدس قله است، مقاومت و دفاع از حرم دامنه‌ آن است؛ بنابراین، هیچ گسستی بین دفاع مقدس و مقاومت و مدافعان حرم وجود ندارد و شخصیت شهید سلیمانی حلقه‌ واسط انقلاب، دفاع مقدس و مقاومت است. ایشان در پیروزی انقلاب اسلامی، دفاع مقدس و مقاومت جهان اسلام نقش داشتند و در آن واحد، فرمانده‌ پنج جبهه‌ مقاومت بودند. به تعبیر رهبر انقلاب، ایشان اقداماتی انجام دادند که بعضی‌هایش در آینده معلوم خواهد شد. 
اینجا نوع و سبک کار برای ما مهم است که آن هم بحث پژوهش و تحقیق است؛ مثلاً، در همین دو سالی که شهید سلیمانی به شهادت رسیدند، کتب خاطره، بیوگرافی و زندگی‌نامه به‌اندازه‌ خودش منتشر شد، اما کار پژوهشی رقم نخورد. در موضوعات دفاع مقدس و مقاومت هم همین‌طور است؛ یعنی الآن بیش از بیست هزار کتاب در حوزه‌ دفاع مقدس منتشرشده که حدود ده دوازده درصد این کار پژوهشی است و مابقی آن کارهای عمومی مثل خاطره و داستان است.
بنابراین ما صرف‌نظر از شخصیت شهید سلیمانی، بحث عمومی را در نظر داریم که شخصیت شهید سلیمانی هم در این بحث عمومی می‌گنجد؛ مثلاً، اگر نویسنده‌ یا پژوهشگری نقش شهید سلیمانی را در دفاع مقدس و جبهه‌های مختلف مقاومت مورد پژوهش قرار دهد، این برای ما بسیار مطلوب و ارزنده است؛ اما اگر در مورد ایشان کتاب خاطره‌ای منتشر شد، در دوسالانه‌ ما مورد ارزیابی قرار نمی‌گیرد و به کتاب سال دفاع مقدس و یا به سایر عرصه‌ها می‌رود. موضوع‌ ما پژوهش‌های دفاع مقدس و مقاومت است که یکی از موضوعات چشمگیر این دو عرصه شهید سلیمانی است، اما نباید این اشتباه رخ دهد که چون عنوان دوسالانه‌ ما جایزه‌ شهید سلیمانی است، باید همه‌ آثار در مورد ایشان باشد. اگر موضوعات پژوهشی و تحقیقی در مورد ایشان باشد، در این دوسالانه جا دارد.
آثاری که ما نام می‌بریم، شامل رساله و کتاب‌های دکتری است. این آثار را خود پژوهشگر یا ناشر هم به جامعه و هم به دوسالانه‌ ما ارائه می‌دهد. رساله‌های دکتری هم همین‌طور است. در دوره‌ قبل، ما آثار سال‌های 97 و 98 را مورد ارزیابی و داوری قرار دادیم؛ اما در سال‌های 99 و 1400، ما این ژانر را بنا به اهمیت آن مستقل کردیم. با توجه به پیشینه‌ای که این مرکز دارد، برای اینکه پژوهش در عرصه‌ دفاع مقدس و مقاومت تبدیل به گفتمان شود، ارج و ارزش قابل‌توجهی برای آن قائل شدیم تا پژوهشگران و ناشرین به این قسمت از قضیه توجه بیشتری بکنند؛ چرا؟ چون آن داده‌های اولیه، کارهای پژوهشی و تحقیقاتی است که به‌دست نویسنده‌ها می‌رسد و آن‌ها در حوزه‌‌های مختلف کار تولید می‌کنند. به تعبیر رهبر انقلاب، یکی از مشکلات و معضلات ما نبود متن‌های قوی و فاخر است. این متن‌های فاخر از همین پژوهش‌ها درمی‌آید. 
عده‌ای یکی از علل تشکیل این دوسالانه را جنگ روایت‌ها می‌دانند. در میدان و جنگ روایت‌های زیادی وجود دارد، ولی ما به روایت درست نیاز داریم. آیا جمع‌آوری این آثار پژوهشی می‌تواند به این قضیه کمک کند؟
دقیقاً همین‌طور است. مشکل عمده‌ای که الآن ما در مورد دفاع مقدس و مقاومت داریم این است که نتوانستیم روایت معیار و صحیح ارائه دهیم؛ چون روایت معیار و صحیح نداریم، باعث می‌شود آن‌هایی که با این فرهنگ سازگاری ندارند به‌عمد روایت‌های ناصحیح تولید کنند و تاریخ دفاع مقدس و مقاومت را مورد تحریف و تخریب قرار دهند؛ لذا، راه‌انداختن این دوسالانه‌ها باعث می‌شود که از دل آن، روایت‌های متقن ارائه شود تا ما در جنگ روایت‌ها دست پر را داشته باشیم. سی‌وسه سال از پایان جنگ می‌گذرد، ولی ما هنوز نتوانستیم تاریخ‌نگاری متقن و مستند ارائه دهیم تا دیگران نتوانند تاریخ دفاع مقدس را مورد تحریف قرار دهند. متأسفانه در حوزه‌ مقاومت هم این اتفاق دارد می‌افتد و در این زمینه هم داریم کم‌کاری می‌کنیم. رهبر انقلاب در دیدار با نویسنده‌ها و هنرمندان فرمودند تولید آثار مربوط به دفاع مقدس باید صد برابر شود؛ چرا؟ چون خطر تحریف را می‌بینند.
اگر دوسالانه‌‌های تخصصی مثل همین دوسالانه‌ انتخاب آثار برتر پژوهشی شکل بگیرد، کارهای بیشتری تولید شده و موضوع به گفتمان تبدیل می‌شود و اهمیت مسئله دیده می‌شود، بعد کسانی که با تلاش‌های طاقت‌فرسا وارد این حوزه‌ها می‌شوند، ملاحظه می‌کنند که جایی هست که کارشان را می‌بیند؛ چون کار پژوهشی بسیار سنگین‌تر از نوشتن خاطره و داستان است.
برد رسانه‌ای آن کارها بیشتر است و بیشتر دیده می‌شود. غالباً کسانی که نویسنده و قبل از نویسندگی پژوهشگر هستند، رغبت زیادی نسبت به این کارها پیدا می‌کنند.
احسنت؛ چون آن از مخاطب عمومی برخوردار است، اما کارهای پژوهشی، خاص افراد مشخصی مثل اساتید دانشگاه و دانشجوهاست. معمولاً کار پژوهشی خیلی تیراژ و مخاطب پیدا نمی‌کند و پژوهشگر از تولید چنین کاری مأیوس می‌شود؛ اما ضرورت آن بر کسی پوشیده نیست که باید تاریخ دفاع مقدس متقن و مستند شود تا افراد از این داده‌ها استفاده کنند.
شهید سلیمانی چه ویژگی‌هایی داشت که تبدیل به مکتب شد؟
سال گذشته به‌مناسبت شهادت ایشان، یادداشتی تحت عنوان «حاج‌قاسم سلیمانی را چگونه باید شناخت» نوشتم. در آن یادداشت نوشتم که اگر کسی بخواهد شهید سلیمانی و مکتب او را مورد شناسایی قرار دهد و شخصیتش را همه‌جانبه بشناسد و بر مؤلفه‌ها و شاخصه‌های مکتب سلیمانی واقف شود، باید ایشان را در چهار عرصه انقلاب اسلامی، دفاع مقدس، جبهه‌ مقاومت و حکومت آخرالزمانی دنبال کند. از طرف دیگر هم باید اعتقاد راسخ داشته باشد که شهید سلیمانی حتماً در حکومت آخرالزمانی نقش ایفا می‌کند. در این‌باره، مبنای دینی و روایی داریم و من بی‌جهت عرض نمی‌کنم. 
اگر ما بخواهیم ترسیمی از مکتب شهید سلیمانی داشته باشیم، باید سه بعد اعتقادات، اخلاقیات و اعمال و رفتار ایشان را مورد ملاحظه قرار دهیم. این کار می‌تواند خطوط کلی مکتب سلیمانی را ترسیم کند و نسبت به ایشان شناخت اجمالی به ما ارائه دهد؛ اما آن مؤلفه اصلی که در مکتب سلیمانی وجود دارد، تبدیل‌شدن این شخصیت به شکل مکتب است. مکتب، یعنی ما از آن شخص در اعتقادات، اخلاقیات‌، رفتار و اعمالمان الگوبرداری کنیم. اگر ما از ایشان شعاری تمجید و تحسین کنیم، درحالی‌که ایشان را نشناسیم و اقتدا نکنیم، دیگر ما عضو این مکتب سلیمانی نخواهیم بود. خب، ایشان انقلابی بود و انقلاب را با دل‌وجان قبول داشت. خیلی‌ها طرفدار انقلاب بودند، اما دل و جرئت انقلابی عمل‌کردن نداشتند و در حاشیه بودند. با امام مخالف نبودند، اما کاری هم انجام نمی‌دادند. عده‌ای هم انقلابی بودند و با رژیم شاه مخالفت و مبارزه می‌کردند. شهید سلیمانی چنین شخصیتی بود. ایشان در کرمان و در زادگاه خودشان سردمدار اقدامات انقلابی بود. وقتی انقلاب پیروز شد، ایشان با دل‌وجان از حضرت امام تبعیت کرد و انقلابی ماند. در دفاع مقدس که مرحله‌ پرخطر زندگی ایشان است، قدمی عقب نمی‌گذارد و تا آخر با جدیت حضور دارد. در امنیت سیستان و بلوچستان و شرق کشور و بعد در کسوت فرمانده‌ نیروی قدس در جبهه‌ مقاومت نقش بالنده‌ای دارد. اگر ما بخواهیم عضو و پیرو مکتب شهید سلیمانی باشیم، باید از مرحله‌ معرفت و شناخت نسبت به این مکتب به مرحله‌ اقدام برویم.
اگر صحبت دیگری باقی‌مانده، بفرمایید.
من معتقدم و بارها به دوستان هم گفتم که شهید سلیمانی یکی از رویش‌های بلند انقلاب اسلامی است. اگر شما کشورهایی را در نظر بگیرید که فقط یک شهید سلیمانی داشته باشند، به دنیا فخر می‌فروشند. ما در کنار بزرگانی که در عرصه‌ مسائل نظامی و امنیتی داشتیم، چنین مردی هم در استراتژی‌های مهم جهانی داشتیم که فوق‌العاده بود و باعث فخر و مباهات مکتب تشیع و اسلام شد. این از افتخارات بزرگ مردم ایران و جهان اسلام است که در دامن انقلاب اسلامی، دفاع مقدس و جبهه‌ مقاومت رویش بلندی به نام شهید سلیمانی رقم می‌خورد. شهید سلیمانی تحولی بنیادین در وجود کسانی که با انقلاب و نظام سازگاری نداشتند و اهل این موضوعات نبودند ایجاد کرد. برخی از شهدای مدافع حرم با توجه به جذب‌شدن به شخصیت ایشان در آن عرصه رفتند و حماسه آفریدند و به شهادت رسیدند؛ یعنی قدرت جذب و نگاه مردمی‌ متواضعانه و مشفقانه‌اش این‌قدر بالا بود که طرف به چیز دیگری نگاه نمی‌کرد و می‌گفت چون فرمانده این جبهه‌ شهید سلیمانی است، من حاضرم جانم را فدا کنم. این‌ها شاخصه‌های آن مکتب سلیمانی است.

 

پویش تولیدات محتوای مردمی / از حاج قاسم بگو